Wat is de plek van duurzaamheid in TTIP?

Veel mensen maken zich zorgen om het Amerikaans-Europees handelsverdrag TTIP (Transatlantic Trade & Investment Partnership). 

Het Europees Burgerinitiatief tegen TTIP is door meer dan 3 miljoen mensen gesteund en steeds meer gemeenten en provincies in Nederland speken zich uit tegen (onderdelen van) TTIP of verklaren zich ‘TTIP-vrij’. Hoewel het lijkt alsof er in de onderhandelfase aan verbeteringen wordt gewerkt, kunnen er nauwelijks garanties aan de beloften worden ontleend. Welke zorgen spelen er zoal, als het gaat om TTIP en duurzaamheid?

Profit

Democratie, machtsverhoudingen en rechtspraak

  • De Europese Commissie onderhandelt met de VS over TTIP. De onderhandelingen vinden vooral plaats achter gesloten deuren. De onduidelijkheid waarmee dit gepaard gaat, alsmede de invloed van bedrijven op de onderhandelingen, vergroot de argwaan over de uitkomst ervan. Er wordt verwacht dat TTIP een ‘gemengd akkoord’ wordt. Dit betekent dat de afzonderlijke parlementen van de EU-landen goedkeuring moeten geven.
  • Als de wetgeving tussen de EU en de VS op grote schaal wordt af­ge­stemd, is er minder ruimte voor landen om zelf democratische be­sluiten te nemen. Dit kan huidige én toekomstige wet- en regelgeving betreffen. Nieuwe wetsvoorstellen die de economische belangen van be­drijven kunnen beïnvloeden zullen in consultatie met het bedrijfsleven worden opgesteld. Grote bedrijven krijgen meer onderhandelingsmacht.
  • Investeringsverdragen met een geschillenbeslechtingsmechanisme en vergaande rechten voor buitenlandse investeerders ondermijnen de democratie. Bedrijven krijgen het recht om een nationale overheid aan te klagen wanneer die bepaalde wetten of maatregelen wil doorvoeren waar ze economische schade van ondervinden. De democratische bewegings­ruimte, zelfs als het beslissingen betreft die in het publieke belang zijn, wordt beperkt door de invloed van bedrijven. De dreiging van kostbare procedures en megaclaims werkt op zichzelf al belemmerend voor regeringen om duurzame maatregelen te nemen.
  • Door de investeringsbepalingen verschuift volgens critici dus de macht van parlement, overheid en rechtbank naar buitenlandse investeerders. Daarbij wordt een kleine groep juristen vaak aangewezen als arbiters, waarvan de onafhankelijkheid wordt betwist. Andere kritiek op internationale arbitrage betreft onder meer de gebrekkige trans­parantie.
  • Naast de handelsbelangen is er ook een geostrategische belang om de EU en de VS in de mondiale politiek meer als één blok te laten functio­neren. TTIP is dus ook een manier om met verschuivende verhoudingen in de wereld om te gaan. De houding van het Westen zet internationale betrekkingen verder onder druk. 

Investeringen en andere economische motieven

  • Voorstanders zeggen dat TTIP economische groei en banen oplevert, terwijl tegenstanders zeggen dat TTIP vooral grote bedrijven dient en niet de burgers. Het is van belang om op te merken dat de handels­tarie­ven tussen Europa en de VS al heel laag zijn. Met TTIP worden regelingen en standaarden afgestemd om zo de zogenaamde “non-tarifaire handels-belemmeringen” terug te dringen. Het beperken van verbeteringen of zelfs verlagen van standaarden ter bescherming van mens, dier en milieu kan de winstgevendheid van bedrijven ten goede komen, maar dit staat haaks op het belang dat burgers hebben bij hoge standaarden. Wat betreft de eventuele voordelen van TTIP, hebben critici dusdanige kant­tekeningen bij de cijfermatig onderbouwing geplaatst dat dit veel twijfels oproept en de economische voorspellingen omstreden maakt.
  • TTIP zou de investeringen ten goede komen. Nederland heeft al erg veel investeringsverdragen afgesloten, veelal met ontwikkelingslanden. De Nederlandse regering heeft jarenlang meegewerkt aan wat door critici ook wel de groei van de ‘internationale schaduwrechtspraak’ wordt genoemd. Het is opmerkelijk dat nu de dreiging bestaat dat Nederland door Amerikaanse investeerders gedaagd kan worden, en het gaat om een verdrag tussen Nederland en een land dat zelf ook een groot-investeerder is, de weerstand tegen investeringsverdragen groeit.

People

Arbeidsstandaarden en regelgeving

  • TTIP kan grote gevolgen hebben voor de rechten van werknemers. De EU heeft bijvoorbeeld meer verdragen van de internationale arbeidsorganisatie (ILO) geratificeerd dan de VS. Het is niet duidelijk hoe ver de afspraken gaan over de afstemming van regelgeving.
  • Onderzoek leert dat integratie van landen met ver uit elkaar liggend lonen een neerwaartse druk op het loon in ‘dure’ landen en een afbraak van arbeidsrechten teweeg kan brengen. Bovendien krijgen bedrijven meer macht en dat kan ook verbeteringen van arbeidsrechten en standaarden belemmeren.

Consumentenbelangen

  • Met TTIP kunnen consumentenstandaarden onder druk komen te staan. Er kan bijvoorbeeld op gezondheid, voedselveiligheid of consumentenbescherming worden ingeleverd. Veel regels en testprocedures zijn in de VS fundamenteel anders dan in de EU. De verwachting is dat de druk om standaarden te verlagen vooral toeneemt daar waar de belangen van de industrie het grootst zijn.

Overige maatschappelijke belangen

  • Critici vergelijken TTIP bijvoorbeeld met het Noord-Amerikaanse Vrijhandelsverdrag (NAFTA) en de negatieve effecten hiervan op onder meer werk en sociale samenhang. Vrijhandelsverdragen maken het moeilijk om sociaal beleid op te stellen dat gericht is op een eerlijker verdeling van de welvaart.
  • Liberalisering van overheidsdiensten is een belangrijk onderdeel van de onderhandelingen. In hoeverre publieke diensten, zoals water, gezondheidszorg en onderwijs, beschermd blijven is twijfelachtig. Als een publieke dienst is geprivatiseerd, wordt het erg moeilijk om dit terug te draaien, ook al zou de meerderheid van de bevolking dit willen.
  • Handelsbeperkingen kunnen tot stand zijn gekomen omdat goederen of diensten niet voldoen aan eisen die wij op ethische gronden belangrijk vinden. Indien er met het verdrag afstand wordt gedaan van wat burgers belangrijk vinden, dan brengt dit sociale kosten met zich mee.
  • Er worden vraagtekens geplaatst bij de impact van TTIP op andere landen. Uit recent onderzoek in opdracht van het kabinet blijkt dat “het effect op de meeste lage-inkomenslanden beperkt, maar wel overwegend positief is. Bij hoge-en middeninkomenslanden zijn meer negatieve effecten zichtbaar.” Eerder gaven andere studies een gemengd beeld. Sterker nog, TTIP zou kunnen leiden tot een afname van het marktaandeel van de rest van de wereld. De vrees bestaat dat de positie van ontwikkelingslanden zal verslechteren. Als de insteek zou zijn dat deze landen er ook beter van moeten worden, dan kan je je afvragen waarom rijke landen een blok vormen en arme landen niet aan de onderhandelingstafel zitten.

Planet

Milieu en dierenwelzijn

  • Als TTIP ervoor zorgt dat fossiele brandstoffen vanuit de VS vrij naar Europa kunnen worden geëxporteerd, dan kan dit de handel en ontginning van fossiele brandstoffen stimuleren. Volgens critici heeft dit veel weg van het promoten van een niet-duurzaam energiemodel. 
  • TTIP vormt een stimulans voor extra handel, productie en transport en dit zal consequenties hebben voor onder meer milieu, klimaat en biodiversiteit.
  • TTIP kan bovendien milieustandaarden verlagen en noodzakelijke verbeteringen op het gebied van milieu en dierenwelzijn blokkeren. Zo werkt de inspraak in de besluitvorming en de vrees voor megaclaims van bedrijven op zichzelf al belemmerend voor regeringen om bijvoorbeeld verscherpte milieuwetgeving door te voeren of andere maatregelen te nemen op het gebied van milieu en dierenwelzijn.

Bronnen:
Rijksoverheid, Onderhandelingen over TTIP
Tweede Kamer, Kamerstukken/brieven regering
De Correspondent, Waarom het handelsverdrag met de VS met argwaan moet worden bekeken TTIP
FTM, TTIP de democratie heeft het nakijken
FTM, TTIP een-onwelriekende vuilnisbak
De Correspondent, Hoe investeringsverdragen de democratie uithollen
De Correspondent, Hoe Nederland een claimparadijs voor multinationals werd
NU.nl, 110.000 handtekeningen handelsverdragen TTIP en CETA
NU.nl, Handelsverdrag TTIP spookverhalen vs sprookjes
NPO.nl,  VPRO Tegenlicht, 4 oktober 2015
Stop-TTIP.org, Wat is het probleem TTIP CETA
Stop-TTIP.org, Wat is het probleem TTIP CETA/veelgestelde vragen
The Guardian, TTIP trade deal transatlantic trade investment treaty
Europa NU, Trans-Atlantisch Vrijhandels- en Investeringsverdrag (TTIP)
Forum, VNO NCW, Bang voor het grote boze TTIP, De emoties en de feiten
SOMO, Zorgt TTIP voor economie groei en voor meer banen
SOMO, Feiten en fabels, 10 claims over TTIP
Milieudefensie, TTIP
De Correspondent, De waarheid en enkele leugentjes over TTIP

Aanvullende gegevens